Geriye Dönük İptal

Geriye dönük iptal,* özellikle obsesif kompulsif nevrozda görülen bir psikolojik savunma mekanizmasıdır. Bu savunma mekanizması, kişinin aklına gelen bir düşünceyi veya gerçekleştirdiği bir davranışı kabul edilemez bulmasını takiben geçersiz kılma çabasına dayanır. Geçersiz kılma eylemi, büyülü düşünme** ya da kompülsif bir ritüel vasıtasıyla gerçekleştirilir.

Geriye dönük iptal, bireyin geçmişteki bir düşünce ya da eylemi hiç gerçekleşmemiş gibi iptal etmesi, sıfırlaması anlamına gelir. Bu mekanizma, sembolik bir davranış biçimiyle ortaya çıkar.

Kişi aklından geçen bir düşünceyi kötü veya yanlış olarak değerlendirdiğinde, iptal etmek, -bu düşüncenin etkilerini sembolik anlamda ortadan kaldırmak- için bazı davranış veya ritüellere başvurur. Bu başvuru, olumsuz sonuçların önüne geçme illüzyonu yaratarak kişinin içsel çatışmasını yüzeysel olarak hafifletir.

Genellikle suçluluk ve utanç duygularıyla bağlantılıdır. Kişi, davranışının yol açtığı semptomları ve olumsuz duyguları hafifletmek için başka davranışlara başvurur. Kişi, olumsuz çağrışımlara yol açan düşünceleri geçersiz kılmak için bazı dualar ya da kelimeler, kalıp sözcükler vb. tekrarlayabilir. Kişi, düşüncelerinin ya da arzularının vuku bulacağına dair batıl bir inanca sahiptir ve bu inancı iptal etmek için karşıt kuvvet uygular.

Hayatın içinden örnek verirsek:

Geriye dönük iptal, fazla verilen para üstünü o an fark ettiği hâlde alan ve sonra rahatsızlık duyup söz konusu meblağı yere atan kişinin başvurduğu savunma mekanizmasıdır.

Ya da, yolladığı mesajlara cevap alamayınca hiç olmamış gibi konuşma geçmişini silen bir eski sevgilinin başvurduğu savunma mekanizmasıdır.

Geriye dönük iptal, davranışın getirdiği duygu rahatsız edici olduğunda, o davranışı hiç olmamış kılma çabasıdır. Bu savunma mekanizmasının kökeninde özellikle anal dönemdeki çatışmalar yer almaktadır. Kısaca, gelişimin normal seyrinde aşılamayanlar, kişilik yapısına aktarılmıştır.

*Ungeschehenmachen, undoing

** Majik düşünce. Kişi gerçeklikle düşünce arasındaki sınırı yönetmekte güçlük çeker. Düşüncenin gerçekleşebileceğine dair inanç beslerler, örneğin “iptal iptal” vb. kalıpları tekrar ederken yakalayabilirsiniz onları.